In de derde groepswedstrijd van EURO 2024 ging het Nederlands elftal pijnlijk onderuit tegen een elftal gemotiveerde Oostenrijkers, waardoor het met 4 punten in de poule eindigt als een van de beste nummers 3. Het werd 2-3, nadat Nederland tweemaal op achterstand was gekomen. Wat er op het veld gebeurde, is representatief voor de vervallen moraal van de Nederlander, waar in elke laag van de samenleving de calvinistische principes nog steeds hoogtij vieren. Zelfs als Katholiek, Jood of moslim krijg je ermee te maken en raak je vaak besmet. De onderdrukking van zelf-expressie, zoals bij Depay's zweetband, toont het ware gezicht van het calvinisme, waarmee nooit echt is afgerekend.

Afrekening met geïnstitutionaliseerde dogma's blijft uit

In tegenstelling tot de dogma's van de Katholieke kerk, die uitvoerig zijn bevraagd, beschimpt en gestript van hun macht, is dit niet het geval met het calvinisme. Deze bepalende ideologie, geïntroduceerd door de Franse theoloog Johannes Calvijn, werd ontwikkeld en gepubliceerd in 1536. De Nederlandse Opstand (1568-1648) tegen de Spaanse overheersing zag de geboorte en massale verspreiding van de calvinistische ideologie, bekrachtigd door de bevrijding en onafhankelijkheid die de Gouden Eeuw inluidde. Zo ontstond de perceptie dat de nieuwe moraal de juiste was. De economische voorspoed die de uitbuiting in het kolonialistische tijdperk inluidde en de vlucht van het kapitalisme in het algemeen, consolideerde het draagvlak voor het calvinistische kompas verder. Omdat er in ruim 500 jaar nooit is afgerekend met de leef- en geloofsregels van het calvinisme, zijn de principes anno 2024 nog altijd springlevend, in een grotendeels kritiekloze intergenerationele overdracht die zo ver terugvoert dat het duizelingwekkend is.

De vergiftigde volksmores openbaart zich op het voetbalveld

De technische analyse van de wedstrijd laat ik aan de voetbalkenners over. Internationaal topvoetbal is een schaakspel op het scherpst van de snede, waar mentale veerkracht bij minieme verschillen vaak de doorslag geeft. Maar is voetbal niet het interessantst als een team het vertrouwen verliest het tot een goed einde te brengen - en hierdoor de ander bloed ruikt en misschien wel de overwinning pakt? Het disfunctioneren van het collectieve zelfvertrouwen kan komen doordat je technisch wordt afgetroefd. Wat het Nederlands elftal tegen Oostenrijk toonde, is groter dan dat. Het is het eindspel van een chronisch verzwakte volksmoraal. De apathie, onverschilligheid en ongepaste hooghartigheid waarmee dit elftal de wedstrijd begon, zijn niet incidenteel, maar staan voor iets groters. De tegenslag, gevolgd door een wanhopige zoektocht naar veerkracht en een ongerichte, onvaste, driftige ambitie om toch boven jezelf uit te kunnen stijgen oogt neurotisch, en dat is het ook. Maar dat wordt het pas zonder de imaginaire steun van je collectief, dat vercynischt toekijkt en elk falen als reden aangrijpt om te veroordelen. Zie hier slechts 1 van de vele destructieve dimensies van Calvijn's ideologische erfenis.

Moderne Katholieken veel milder voor outsiders

Hoewel calvinistische waarden ook andere West-Europese landen hebben beïnvloed, is Nederland helaas het hardst getroffen. In tegenstelling tot de 'moderne' Katholieken uit Zuid-Europese of Zuid-Amerikaanse landen of volkeren als de Ierse Katholieken, wordt in calvinistische samenlevingen afwijkend gedrag vaak als bedreigend gezien. Terwijl de natuurlijke, menselijke reactie misschien verbazing en mogelijk verwondering zou zijn, gespeend van een intrinsiek oordeel. Deze herhalende cynische reflex leidt op den duur tot een structurele onderdrukking van zelfexpressie, zoals prachtig geïllustreerd door de 'kritiek' en het ongemak dat de Nederlander voelt bij de actie van Memphis Depay. Deze repressie van impulsieve uitingen en intuïtie zaait interne twijfel en veroorzaakt een destructieve impact op de vrijheid te kunnen zijn wie je bent. De gevolgen van het opvallen in een calvinistisch bolwerk zijn genadeloos, wat leidt tot een case-Depay.

Kapitalisme en calvinisme, een gouden huwelijk

Een maatschappelijke correctie op de volksmores vond plaats tijdens de jaren 60, waar de bekrompen, godsdienstige dogma's in algemene zin zijn bevraagd en waartegen actief werd gerebelleerd. Desondanks bleef het calvinistische conservatisme stevig op haar voetstuk staan. De institutionalisering was al lang en breed voltooid, en actie gericht op truttigheid rekent nog niet af met Johannes Calvijn en zijn gedachtegoed. Bewijsstuk 1 is natuurlijk de continue electorale dominantie van de christendemocraten. Eerst de ARP en KVP, wat later het CDA werd. Nederlandse politieke kopstukken slaagden er pas in 1994 in tijdens het eerste kabinet-Kok om een 'Paars' / progressief kabinet te vormen, zonder de christelijke partij die tot dan toe altijd had meegeregeerd. Ironisch genoeg faciliteerde dit 'progressieve' (lees: eerste neoliberale) kabinet juist een ruk naar rechts, met de volle inzet op vrije markt, privatisering en andere idealen die laissez-faire kapitalisme alle ruimte gaven, een bedding waar het calvinisme wel op vaart. Hoewel op sociale issues met sommige vooruitstrevende, liberale wetsvernieuwingen ethische progressie werd bewerkstelligd, is nog wel typischer voor de Nederlandse politiek 'polderen', 'poldermodel' en 'bloedeloze compromissen'. Ik lees hier ook: besluiteloosheid, faalangst, apathie en onverschilligheid.

Dergelijke ideologische apathie zette in het laatkapitalistische tijdperk dan wagenwijd de deur open naar de afbraak van de verzorgingsstaat en de verzieking van publieke instituten, zoals de zorg en de huizenmarkt. Mede mogelijk gemaakt door een dociel volk dat 20 jaar lang dezelfde partij liet winnen bij parlementaire verkiezingen.

In conclusie

De verloren voetbalstrijd tegen Oostenrijk is een microkosmos van bredere maatschappelijke issues in Nederland. De invloed van calvinistische waarden, die apathie en een gebrek aan zelfexpressie bevorderen, is diepgeworteld en moeilijk uit te bannen. Hoewel er enige vooruitgang is geboekt in de acceptatie van therapie en zelfactualisatie, blijft het een uitdaging om deze waarden te doorbreken. Want impregnaties met dergelijke dogma's vormen niet zelden een precursor voor trauma. De Nederlandse samenleving moet erkennen dat echte veerkracht en vooruitgang als vast collectief in een onzekere tijd alleen mogelijk is door gericht en voor eens en voor altijd af te rekenen met onze historische blinde vlek.